Jemioła kojarzy się głównie ze świąteczną dekoracją, ale od stuleci interesuje także zielarzy. Jej ziele zawiera między innymi lektyny, wiskotoksyny, flawonoidy i triterpeny, dlatego przypisuje się mu wpływ na układ krążenia oraz odporność. Wyjaśniam, które właściwości jemioły mają uzasadnienie, czego nie potwierdzają badania i jak uniknąć zatrucia.
Najważniejsze fakty o działaniu jemioły
- Jemioła pospolita to Viscum album, roślina półpasożytnicza rosnąca na drzewach.
- Tradycyjnie wykorzystywano ją przy łagodnych dolegliwościach układu krążenia, ale dowody kliniczne są ograniczone.
- Nie jest potwierdzonym lekiem na nowotwory i nie powinna zastępować onkologicznego leczenia.
- Liście i owoce mogą być toksyczne po spożyciu, zwłaszcza w większej ilości.
- W ciąży, podczas karmienia piersią i przy przyjmowaniu leków jemiołę należy stosować wyłącznie po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.
Jemioła pospolita ma ciekawy skład, ale nie jest zwykłym zielem
Jemioła pospolita, czyli Viscum album, jest zimozielonym półpasożytem. Pobiera od drzewa wodę i sole mineralne, a sama prowadzi fotosyntezę. W Polsce spotyka się ją między innymi na jabłoniach, topolach, brzozach, sosnach i innych drzewach liściastych.
W zielu znajdują się lektyny jemioły, czyli białka mogące wpływać na komórki układu odpornościowego, oraz wiskotoksyny o działaniu cytotoksycznym. Obecne są również flawonoidy, aminy, polisacharydy i triterpeny. Sam fakt ich obecności nie oznacza jednak, że napar z rośliny automatycznie leczy konkretną chorobę.
To właśnie tutaj najczęściej pojawia się błąd w interpretacji. Wynik badania laboratoryjnego, w którym wyizolowany składnik działa na komórki, nie jest równoznaczny ze skutecznością całej rośliny u człowieka. Znaczenie ma także dawka, sposób przygotowania, część rośliny i jakość konkretnego preparatu.
Jakie właściwości lecznicze przypisuje się jemiole
W tradycyjnym ziołolecznictwie jemiołę wykorzystywano przede wszystkim jako roślinę wspierającą układ krążenia. Przypisywano jej łagodne działanie hipotensyjne, czyli obniżające ciśnienie, a także wpływ na napięcie naczyń i pracę serca. Nie traktuję jej jednak jako zamiennika leków na nadciśnienie, ponieważ dane kliniczne są zbyt słabe, aby samodzielnie opierać na niej terapię.
Wiskotoksyny i lektyny wzbudziły zainteresowanie badaczy także ze względu na możliwe działanie immunomodulujące. Immunomodulacja oznacza wpływanie na aktywność układu odpornościowego, a nie po prostu jego „wzmacnianie”. To ważne rozróżnienie, bo nadmierne pobudzanie odporności może być niekorzystne przy niektórych chorobach autoimmunologicznych.
W opisach zielarskich można znaleźć również zastosowanie jemioły przy bólach głowy, zawrotach głowy, rozdrażnieniu czy dolegliwościach związanych z menopauzą. Są to jednak głównie zastosowania tradycyjne, a nie wskazania o mocno potwierdzonej skuteczności. Europejska Agencja Leków nie przyjęła dla jemioły pełnej unijnej monografii potwierdzającej dobrze ugruntowane zastosowanie lecznicze.
| Przypisywane działanie | Co można powiedzieć uczciwie |
|---|---|
| Wpływ na ciśnienie | Obserwowany w części badań przedklinicznych i tradycji zielarskiej, ale nie zastępuje leczenia nadciśnienia. |
| Wpływ na odporność | Badany głównie dla wybranych ekstraktów, szczególnie podawanych w iniekcjach. |
| Działanie przeciwnowotworowe | Widoczne w badaniach laboratoryjnych, lecz niewystarczająco potwierdzone jako skuteczne leczenie u ludzi. |
| Działanie uspokajające lub przeciwbólowe | Obecne w przekazach tradycyjnych, bez mocnych podstaw do samodzielnego leczenia. |
Jemioła a ciśnienie i układ krążenia
Najbardziej praktyczne pytania dotyczą zwykle nadciśnienia. Dawne zastosowanie jemioły wynikało z obserwacji, że niektóre jej wyciągi mogą wpływać na naczynia krwionośne i ciśnienie. Problem polega na tym, że działanie zależy od preparatu, a domowy napar nie ma przewidywalnej mocy.
Nie zalecam eksperymentowania z jemiołą osobom przyjmującym leki hipotensyjne, moczopędne lub preparaty wpływające na rytm serca. Połączenie może teoretycznie nadmiernie obniżyć ciśnienie albo zmienić reakcję organizmu na leczenie. Objawy takie jak osłabienie, zimne poty, kołatanie serca, mroczki przed oczami czy omdlenie wymagają przerwania samodzielnych prób i kontaktu z lekarzem.
Jeśli ktoś chce wykorzystać preparat z jemioły jako uzupełnienie postępowania, rozsądniej wybrać produkt z jasnym składem i instrukcją niż susz z niepewnego źródła. Przy nadciśnieniu większą różnicę robi regularny pomiar, ograniczenie soli, ruch i prawidłowo dobrane leki niż ryzykowny eksperyment z rośliną.
Jemioła w chorobach nowotworowych wymaga szczególnej ostrożności
Ekstrakty z jemioły są stosowane w części krajów europejskich jako terapia uzupełniająca, najczęściej w formie iniekcji. Zwolennicy przypisują im poprawę jakości życia, mniejsze nasilenie zmęczenia i wsparcie organizmu podczas leczenia. Nie oznacza to jednak, że jemioła niszczy nowotwór w sposób potwierdzony klinicznie.
Przeglądy Cochrane wskazywały, że dostępne badania miały istotne ograniczenia, między innymi małe grupy pacjentów, różne preparaty i problemy z metodologią. Dlatego jemioła nie powinna zastępować chemioterapii, radioterapii, operacji ani leczenia celowanego. Dotyczy to także kapsułek, nalewek i produktów reklamowanych jako „naturalne wsparcie onkologiczne”.
Jeżeli pacjent onkologiczny rozważa taki preparat, powinien omówić to z onkologiem. Lekarz może ocenić ryzyko interakcji, aktualny stan zdrowia i to, czy dany produkt w ogóle ma uzasadnienie w konkretnej sytuacji. Samodzielne dołączanie jemioły do leczenia jest złym pomysłem, nawet jeśli preparat pochodzi ze sklepu zielarskiego.
Jak stosować jemiołę, żeby nie pomylić ziołolecznictwa z ryzykiem
Najważniejsza zasada brzmi prosto: nie przygotowuj samodzielnie naparu z jemioły z dekoracyjnej gałązki. Roślina mogła być zanieczyszczona, zebrana z niepewnego drzewa albo pomylona z innym gatunkiem. Zawartość substancji aktywnych różni się także zależnie od części rośliny i sposobu przetworzenia.
W sprzedaży można spotkać susz, herbatki, nalewki, kapsułki oraz specjalistyczne ekstrakty. Są to różne produkty, których nie wolno traktować zamiennie. Preparat do stosowania doustnego nie jest tym samym co ekstrakt do iniekcji, a dawkowanie z jednego opakowania nie może być przenoszone na inny produkt.
Przeczytaj również: Muchomor czerwony - czy ma właściwości lecznicze?
Na co zwrócić uwagę przy wyborze preparatu
- Sprawdź, czy podano pełną nazwę rośliny, najlepiej Viscum album.
- Przeczytaj, jaka część rośliny została użyta i w jakiej ilości.
- Nie kupuj produktów obiecujących wyleczenie raka, nadciśnienia lub innych poważnych chorób.
- Nie zwiększaj dawki, gdy po kilku dniach nie widzisz efektu.
- Przy stałym leczeniu skonsultuj preparat z farmaceutą lub lekarzem.
W mojej ocenie największym problemem nie jest sama tradycja stosowania jemioły, lecz przekonanie, że naturalne oznacza łagodne. Jemioła ma składniki o aktywności biologicznej, więc powinna być traktowana jak roślina potencjalnie lecznicza i potencjalnie toksyczna, a nie jak zwykła herbata.
Kiedy jemioła jest przeciwwskazana
Owoce jemioły są szczególnie niebezpieczne dla dzieci i zwierząt, ale również liście oraz inne części rośliny mogą wywołać szkodliwe objawy po spożyciu. Możliwe są nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha, zawroty głowy i osłabienie. Większa ilość może prowadzić do poważniejszych zaburzeń ogólnoustrojowych.
W ciąży jemioła jest prawdopodobnie niebezpieczna, a danych dotyczących karmienia piersią jest zbyt mało, by uznać ją za bezpieczną. Ostrożność powinny zachować także osoby z chorobami serca, niestabilnym ciśnieniem, chorobami autoimmunologicznymi oraz pacjenci przyjmujący kilka leków jednocześnie.
Po przypadkowym zjedzeniu owoców lub większej ilości liści nie należy czekać na rozwój objawów ani wywoływać wymiotów domowymi sposobami. Trzeba skontaktować się z lekarzem, ośrodkiem informacji toksykologicznej lub numerem alarmowym 112, podając nazwę rośliny i przybliżoną ilość.
Co zapamiętać przed sięgnięciem po jemiołę
Jemioła ma interesujący skład i długą historię zastosowania, szczególnie w tradycyjnym wspieraniu układu krążenia. Najuczciwszy wniosek jest jednak taki, że jej właściwości lecznicze nie są równoznaczne z udowodnioną skutecznością w leczeniu chorób.
Jeśli wybierasz preparat z jemioły, postaw na sprawdzone źródło, nie stosuj go w ciąży ani bez konsultacji przy stałym leczeniu i nigdy nie podawaj go dzieciom. W przypadku choroby przewlekłej roślina może być co najwyżej rozważanym dodatkiem, a nie sposobem na odstawienie terapii zaleconej przez lekarza.
